Tijdens het feestje van RPO Rijnmond op 26 juni 2019 sprak Sui Lin Goei een gastcolumn uit over Lesson Study als mogelijkheid om samen te professionaliseren. Hier volgt de integrale tekst van haar column.

Gastcolumn
Samen opleiden en professionaliseren is een urgent en belangwekkend thema voor de regio Rijnmond. Veel dank voor de uitnodiging om op jullie feestje te mogen praten over de toekomst van Samen Opleiden in Opleidingsschool RPO Rijnmond.

Het onderwerp van deze gastcolumn is Lesson Study en ik heb die de volgende titel gegeven:

Lesson Study: vintage, hip en veelbelovend!

Mijn eerste kennismaking met Lesson Study, was toen ik jaren geleden in Singapore woonde en meewerkte aan een project op een school voor speciaal onderwijs. De ochtendploeg leraren ontmoette de middagploeg leraren elke dag in de lunchpauze. Ze bespraken in kleine teams hun leerlingen en bereidden zo hun lessen voor. Het raakte me hoe nauwkeurig en doelgericht zij te werk gingen, observaties van hun leerlingen bespraken en zo hun les bijstelden, steeds met veel precisie en warmte voor hun kwetsbare leerlingen. Dit bleek Lesson Study te zijn. Ik vond het magnifiek.

Maar wat is Lesson Study? Lesson Study is een vorm van samenwerkend actie-onderzoek waarin kleine teams van leraren een door hen gezamenlijk ervaren ‘leer’ probleem onderzoeken. Dat doen ze door een zogenoemde onderzoeksles te ontwikkelen en analyseren. Die onderzoeksles wordt gedetailleerd voorbereid, waarbij een grote nadruk ligt op de leeractiviteiten van de leerlingen. Daarna wordt de les uitgevoerd door een teamlid en geobserveerd door de rest van het team. De observanten letten daarbij speciaal op de leeractiviteiten en het leren van de leerlingen. De les wordt uitgebreid nabesproken en waar nodig bijgesteld. De bijgestelde onderzoeksles wordt dan aan een andere klas opnieuw gegeven, waarna de cyclus zich herhaalt. Kenmerkend is de grote nadruk op het leren en de leeractiviteiten van de leerlingen bij het voorbereiden en ontwerpen van de onderzoeksles. Hoe kun je de les zo ontwerpen dat aangesloten wordt bij dat wat je leerlingen nodig hebben? En hoe kunnen we onze didactiek daarop aanpassen?

Vintage
Lesson Study komt oorspronkelijk uit Japan waar het in de negentiende eeuw ontstaan is. Een lesje geschiedenis: In de laatste decennia van de negentiende eeuw voltrok zich in Japan een revolutie: de Boshin-oorlog. De Chosu clan wierp het eeuwenoude Shogunaat omver en de Meiji-dynastie werd geïnstalleerd. De Chosu waren de Shogun de baas doordat ze veel modernere wapens hadden. Deze hadden ze van de Amerikanen gekocht dankzij een handelsverdrag. De Meiji-keizer realiseerde zich dat de Chosu door de technologie hadden gewonnen en besloot dat het onderwijs zich niet alleen op kunst en literatuur moest richten maar ook op wiskunde en natuurwetenschap.

Hiervoor werden Amerikaanse leraren ingehuurd en de Japanse leraren moesten hun lessen bestuderen en zo goed mogelijk nadoen. Al gauw werden de model-lessen van de Amerikanen een object van uitgebreide studie voor ervaren en beginnende leraren en begonnen zij deze lessen te verbeteren en nieuwe lessen te ontwikkelen. Een traditie met de naam jugyō kenkyū, ‘het onderzoek van lessen’ was geboren! Tot op de dag van vandaag ontwikkelen en bestuderen Japanse leraren lessen tot in groot detail. Op de meeste scholen in Japan wordt regelmatig een les uitgelicht, door alle leraren geobserveerd en uitgebreid nabesproken.
Het heeft een eeuw geduurd, maar sinds een aantal jaren heeft Lesson Study, zoals jugyō kenkyū buiten Japan wordt genoemd, zich over de wereld verspreid. Het heeft sinds een paar jaar ook Nederland bereikt.

Hip
Zoals gezegd ontwerpen leraren in een Lesson Study-team samen een onderzoeksles, waarbij ze het leren en de leeractiviteiten van hun leerlingen zoveel mogelijk proberen te voorspellen. Een van de teamleden voert de les uit en de rest van het team observeert de leerlingen.
Lesson Study is hot en happening, het is hip om je als school te profileren en te vermelden dat je leraren zich professionaliseren via Lesson Study. Vele landen passen wereldwijd een vorm van Lesson Study toe, variërend van één langgerekte cyclus (Japan) – waar het Teaching through Problem Solving of Collaborative Lesson Research heet, tot twee tot drie Lesson Study-cycli per schooljaar, zoals in Nederland of in Engeland, waar het Research Lesson Study heet. Bij deze vorm van Lesson Study voeren de deelnemende leraren na de onderzoeksles ook korte gesprekjes met de leerlingen over wat ze van de onderzoeksles vonden.

Vanuit onze eigen praktijken met Lesson Study en vanuit ons eigen onderzoek horen we enthousiaste geluiden over het participeren in een Lesson Study-team. Zo zegt een leerkracht van een basisschool in Amsterdam Zuid-Oost: ‘Ik heb nu een veel betere focus op de doelen van de les en hoe je het lesdoel kan bereiken door vanuit het kind te redeneren, door je af te vragen wat vraagt het kind van jou?’ of een andere leerkracht in hetzelfde team ‘Door het participeren in een Lesson Study heb ik met andere ogen leren kijken naar mijn leerlingen en het verraste mij dat deze leerling de taak wel aankon’. Deze zelfde leerkracht noemt ook het gezamenlijk werken in een Lesson Study-team ‘Door de verschillen in inzicht binnen het team kun je elkaar helpen, ook al ben je het niet met elkaar eens’. Vorige week sloot ik een Lesson Study-traject af om mentorlessen sociale veiligheid te ontwerpen. Ook daar evalueerde het team het proces van Lesson Study als dat je met elkaar eenzelfde taal rond leren, gedrag en didactiek gaat spreken wat goed is om samen te professionaliseren. Door samen te werken in een team van leraren kun je over de grens geholpen worden om te durven experimenteren met je lessen in een veilige omgeving. Uiteindelijk wordt iedereen daar beter van. Leraren vergroten hun professionaliteit, en leerlingen krijgen interessantere en betere lessen.
Is Lesson Study de panacee voor al de perikelen die het opleiden en professionaliseren van leraren met zich meebrengt? Zal het weerstand oplossen, zal het de bekende kloof tussen theorie en praktijk dichten, zal het de zogenaamde ‘buy in’ van het team kunnen vergroten om innovaties te introduceren? Kunnen we de leraar weer in zijn kracht zetten?

Veelbelovend
Laten we voor het antwoord op deze vragen terugkeren naar jullie visie en missie op Samen Professionaliseren. Zo lees ik in jullie beleidsstuk: ‘worden de goede dingen gedaan en worden die dingen goed gedaan?’ gericht op de ontwikkeling en het onderhoud van de vakbekwame professional. Hierbij gaat het om professioneel leren, waarbij het eigen handelen zowel doel als bron van leren is. Daar kan niemand tegen zijn, integendeel zelfs: het geeft blijkt van de validiteit en de toekomstbestendigheid van het leraarsberoep. Maar hoe geef je dat inhoud? En vooral ook hoe laat je het onderdeel zijn van de ‘organisational routine’ van je professionaliteit?
Lesson Study gaat niet helpen om de perikelen op te lossen die ik eerder genoemd heb als de professionele cultuur daarin niet ondersteunend is. Ook is Lesson Study geen ‘observatie’ interventie die ingefietst wordt als een enkele professionaliseringsmethodiek. Het woord zegt het al, het is geen ‘methodiek’ maar een open probleemoplossingsraamwerk. Als we het hebben over vakdidactiek en hoe we leraren daarin kunnen professionaliseren dan hebben we het over known unknowns. Maar als we het hebben over onze leerlingen-als-lerenden, dan hebben we het in mijn opinie over hoe we omgaan met unknown unknowns. Het zijn de ‘unknown unknowns’ waarbij een aanpak als Lesson Study kan helpen om dit zichtbaar te maken.
Lesson Study is een bewust proces waarin met een onderzoekende houding gezamenlijk gekeken wordt wat onze leerlingen nodig hebben, in deze groep, in deze klas, in deze school en met deze leraren. Waarbij het team van leraren de professionele dialoog aangaat over datgene wat hen allen aangaat en waaraan de leraren op dat moment behoefte hebben, namelijk het welbevinden van onze leerlingen in hun eigen klassen.

Daarom is het noodzakelijk dat Lesson Study als aanpak in het ritme en de processen van een school wordt gegoten. Dan zal Lesson Study helpen om te optimaliseren wat werkt, en goede praktijken van leraren kunnen introduceren, en deze kunnen adapteren naar de eigen specifieke schoolcontext. Daarbij zeg ik altijd: ‘adopt’ en ‘adapt’! Als Lesson Study op een gezonde manier wordt toegepast, dan zal het het lesgeven continu aanscherpen en de praktijkkennis van zowel aanstaande als zittende leraren optimaliseren toegespitst op de behoeften van hun lerenden, of het nu hun eigen leerlingen zijn of de leraren zelf.

Sui Lin Goei is als lector Onderwijsbehoeften in inclusieve Leeromgevingen verbonden aan Hogeschool Windesheim en als universitair docent aan de Faculteit der gedrags- en bewegingswetenschappen van de Vrije Universiteit.